Nowy szlak, czy stary trakt – analiza karpackich grodzisk na podstawie teorii grafów i najnowszych narzędzi geomatycznych

Cyryl Konstantinovski Puntos
Uniwersytet Jagielloński

Streszczenie

Wyszczególnienie pełnej listy grodzisk wczesnośredniowiecznych w Małopolsce stanowi do tej pory znaczącą lukę badawczą. Głównym celem ukazanym w artykule jest delimitacja miejsc, które mogłyby być pozostałościami po dawnych grodach, rozmieszczonych wzdłuż potencjalnego traktu przebiegającego przez Beskid Wyspowy oraz Pogórze Karpackie. Mógł on być alternatywą do istniejącego traktu wzdłuż Dunajca. W oparciu o zaimplementowaną teorię grafów, jako najważniejsze grody możliwego ciągu komunikacyjnego wybrano Kraków oraz Naszacowice. Do badań wykorzystano głównie metody geoinformatyczne, bazujące na najnowszym oprogramowaniu GIS. Zaprojektowano nowy algorytm, za pomocą którego możliwe było wyznaczenie obszarów wokół wzgórz. Ukazały one pewne zależności między topografią terenu a drzewostanem porastającym te wzniesienia. Skorzystano również z narzędzia “Least Cost Path”, uwzględniającego najkrótsze odległości pomiędzy obiektami. Były one już wstępnie przeanalizowane przez archeologów w dawnym “interiorze” osadniczym na południe od wczesnośredniowiecznego Krakowa. Artykuł ten wykazuje, że możliwy był inny trakt pomiędzy “Grodem Kraka” a dawną granicą z Węgrami.

Słowa kluczowe:

grodzisko, Teoria Grafów; Karpaty; GIS, Geoarcheologia; trakt

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia

Avitabile, I. i in., 2023. Biomass production, supply, uses and flows in the European Union, Mubareka, S., Migliavacca, M. and Sanchez Lopez, J. editor(s), EUR 31415 EN, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2023, ISBN 978-92-76-99070-3 (online), doi:10.2760/484748 (online), JRC132358

Avitabile V., Pilli R., Camia A., 2020, Forest Biomass Map of Europe for 2010. European Commission, Joint Research Centre (JRC) [Dataset] PID: http://data.europa.eu/89h/d1fdf7aa-df33-49af-b7d5-40d226ec0da3

Canedo D., Fonte J., Dias R., Pereiro T., Gonçalves-Seco L., Vázquez M., Georgieva P., Neves A., 2024, Automated Detection of Hillforts in Remote Sensing Imagery With Deep Multimodal Segmentation, Archaeological Prosection, Wiley, 1-15

Fontana, G., 2022, Italy’s Hidden Hillforts: A Large-Scale Lidar-Based Mapping of Samnium. Journal of Field Archaeology, 47(4), 245–261. https://doi.org/10.1080/00934690.2022.2031465

Forysiak J., Rodak S., Moździoch S., 2018, Środowiskowe czynniki lokalizacji wybranych grodzisk w środkowej części Polski Zachodniej, ACTA GEOGRAPHICA LODZIENSIA 107, s. 93-117 https://doi.org/10.26485/AGL/2018/107/6

Jażdżewska, I. (2022) Use of graph theory to study connectivity and regionalisation of the Polish urban network. Area, 54, 290–303. Available from: https://doi.org/10.1111/area.12774

Kittel P., Sikora J., Wroniecki P., 2020, Nieinwazyjne badania wczesnośredniowiecznych grodzisk Polski Centralnej. Próba oceny programu (red.) Krystian Chrzan, Sławomir Moździoch, Sylwia Rodak [w:] Współczesne metody badań wczesnośredniowiecznych grodów Europy Środkowo-Wschodniej, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Ośrodek Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza, Wrocław, 37-62

Konstantinovski Puntos, C., Mikrut, S. (2025). Typology of hillforts according to their functions in the Polish Carpathians and their foreland, in the Early Medieval state of the first Piast dynasty – research using the latest geoinformatic tools. Geomatics, Landmanagement and Landscape, (1)., s. 217-232 https://doi.org/10.15576/GLL/200755

Konstantinovski Puntos C., 2024, Problematyka potencjalnej lokalizacji karpackich grodzisk wczesnośredniowiecznych w oparciu o modelowanie GIS, Roczniki Geomatyki 1(101), s. 11-40

Kustra M. 2010. Aplikacja metody sześcioboków Christallera do refleksji nad średniowieczną Wielkopolską w kontekście roli Pobiedzisk, Studia Lednickie X, Lednica, 89-105

Lumia G., Modica G., Cushman S., 2024, Using simulation modeling to demonstrate the performance of graph theory metrics and connectivity algorithms, Journal of Environmental Management, Volume 352, 120073, ISSN 0301-4797, https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2024.120073 (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479724000598)

Maddison S., 2021, The Spatial distribution of Hillforts in Britain and Ireland. Fabien Delrieu; Clément Féliu; Philippe Gruat; Marie-Caroline Kurzaj; Élise Nectoux. Les espaces fortifiés à l’âge du Fer en Europe. Actes du 43e colloque international del’Association française pour l’étude de l’âge du Fer (Le Puy-en-Velay, 30 mai-1er juin 2019), Collection AFEAF (3), AFEAF, pp. 393-407

Marszałek J., 1993, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa, Wydawnictwo Kryciński

Middleton, M., 2024, ‘A Case Study on the Reuse of Digital Archaeological Data: An Analysis of the Atlas of Hillforts of Britain and Ireland’, Journal of Computer Applications in Archaeology, 7(1), p. 332–343. Available at: https://doi.org/10.5334/jcaa.166

Parczewski 2005, Uwagi o przejawach wczesnośredniowiecznej aktywności militarnej w północnych Karpatach, Acta Militaria Mediaevalia I, Sztuka wojenna na pograniczu polsko-rusko-słowackim w średniowieczu Kraków – Sanok 2005, s. 27-36

Phillips J. D., Schwanghart W., Heckmann T., Graph theory in the geosciences, Earth-Science Reviews, Volume 143, 2015, 147-160, ISSN 0012-8252, https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2015.02.002.

Pitts F. R. The Medieval River Trade Network of Russia, Elsevier. Social Networks,1 (1978179) 285-292

Podgórski Z., Szatten D., Brzezińska M., Maerker M., 2021, Spatial analysis of hillfort locations in the Chełmno Land (Poland) using digital terrain analysis and stochastic data exploration, [w:] Journal of Archaeological Science: Reports, Vol. 39, art. no 103170, DOI: 10.1016/j.jasrep.2021.103170.

Poleski J., 2004: Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca, IA.UJ Księgarnia Akademicka, Kraków

Rozwałka A., Mączka G., Niedźwiadek R., Przedpaństwowy gród w Garbowie i jego zaplecze osadnicze. Zarys problematyki. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego Tom XXXVIII, Rzeszów 2017, s. 217–236 DOI: 10.15584/misroa.2017.38.11

Savary P., Foltête J. C., Garnier S.. Cost distances and least cost paths respond differently to cost scenario variations: a sensitivity analysis of ecological connectivity mod eling. International Journal of Geographical Information Science, 2022, 36 (8), pp.1652-1676. 10.1080/13658816.2021.2014852. hal-03508121

Skov-Petersen H., Zachariasen M., Kefaloukos P.K., Have a nice trip: an algorithm for identifying excess routes under satisfaction constraints, International Journal of Geographical Information Science, Vol. 24, No. 11, November 2010, 1745–1758

Solon J., Borzyszkowski J., Bidłasik M., Richling A., Badora K., Balon J., Brzezińska-Wójcik T., Chabudziński Ł., Dobrowolski R., Grzegorczyk I., Jodłowski M., Kistowski M., Kot R., Krąż P., Lechnio J., Macias A., Majchrowska A., Malinowska E., Migoń P., Myga-Piątek U., Nita J., Papińska E., Rodzik J., Strzyż M., Terpiłowski S., Ziaja W., 2018, Physico-geographical mesoregions of Poland: Verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, Geographia Polonica 2018, Volume 91, Issue 2, pp. 143-170

Starkel 1999, Geografia Polski. Środowisko Przyrodnicze, PWN, Warszawa

Szmyd P., 2017. Using Geografic Information System (GIS) Tools to Determine the Settlement Preferences in the Upper Wisłoka Valley and to Demarcate Potential Archeological Sites on the Example of Early Medieval Sites, ANALECTA ARCHAEOLOGICA RESSOVIENSIA, Rzeszów, vol. 12, s. 299-327, DOI: 10.15584/anarres.2017.12.17

Thornhill, I., Batty, L., Hewitt, M. et al. The application of graph theory and percolation analysis for assessing change in the spatial configuration of pond networks. Urban Ecosyst 21, 213–225 (2018). https://doi.org/10.1007/s11252-017-0724-8

Limanowa, https://www.limanowa.com.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=375:pradzieje-powiatu-limanowskiego&catid=91:ciekawostki&Itemid=470 (dostęp: 02.11.2025).

Łukowica, https://www.lukowica.pl/pl/634/0/jastrzebie.html (dostęp: 02.11.2025).

Myślenice, https://myslenicki.pl/cms/12073 (dostęp: 02.11.2025).

Copernicus, https://spacedata.copernicus.eu/collections/copernicus-digital-elevationmodel (dostęp: 07.04.2024).

Wody Polskie, https://dane.gov.pl/pl/showcase/1268,wody-polskie-baza-wms (dostęp: 05.11.2025).

Geoportal Krajowy, www.geoportal.gov.pl (dostęp: 10.10.2025).

Matemaks, https://www.matemaks.pl/grafy-definicje-wlasnosci-przyklady.html (dostęp: 17.10.2025).

OSM, https://www.openstreetmap.org/#map=14/49.75041/20.37651 (dostęp: 17.10.2025).